1.4 Το αφήγημα

Για τις ιδεολογίες της νεοτερικότητας, η προσφυγή στην ιστορία παρουσιάστηκε σαν ιδανικό καταφύγιο στο οποίο μπορούσε να διασωθεί η ιδέα της «αθανασίας» στην κατεξοχήν φθαρτή και θνητή κοινωνία του εκσυγχρονισμού. Η ανάγκη για τη συγχώνευση των χρόνων ύφανε έναν περίεργο ιστό συνέχειας ανάμεσα στο νεκρό (παρελθόν), το ζωντανό (παρόν) και το αγέννητο (μέλλον).

Η ανασφάλεια, η ένταση και η αμφιθυμία απέναντι στη διαδικασία της κοινωνικής αλλαγής έπρεπε να συνυπάρξουν με τον ιδεολογικό εξορκισμό τους. Οι νέες συλλογικότητες βρέθηκαν αναγκασμένες να τεκμηριώσουν την αναλλοίωτη αυθεντικότητά τους χρησιμοποιώντας ιστορικά επιχειρήματα. Νέα νοήματα εισήχθησαν έτσι και διατάχθηκαν σε παλαιοφανείς συνδυασμούς, σε δημιουργημένες ιστορίες. Η ιστορική διαδρομή των νέων συλλογικοτήτων ήταν ο κορμός ενός αφηγήματος που όφειλε να περιέχει, στις πειστικότερες δυνατές αναλογίες, καταδεικτικά και δραματικά στοιχεία τα οποία να απαντούν σε μία σωρεία ερωτημάτων: ποιοί είμαστε, από πού ήρθαμε, πότε εμφανιστήκαμε, ποιοί είναι οι πρόγονοί μας, ποιά είναι η εστία μας, ποιές ήταν οι ένδοξες στιγμές μας και ποιές οι συλλογικές μας τραγωδίες, ποιοί είναι οι ήρωές μας, γιατί πρέπει να νιώθουμε υπερήφανοι για τη συλλογική μας ταυτότητα, τι κρατάμε από τις στιγμές του μεγαλείου ή της παρακμής μας, γιατί οφείλουμε να συνεχίσουμε την παράδοσή μας, πώς μπορούμε να αλλάξουμε την τωρινή συλλογική μας συμπεριφορά, τι πρέπει να κάνουμε από εδώ και στο εξής;

Οι ιδεολογίες του νεοτερισμού καλούνταν να υπηρετήσουν πολλαπλές, μεταβαλλόμενες και αλληλοσυγκρουόμενες σκοπιμότητες με ένα ιστορικό καλειδοσκόπιο συνειδητοποίησης, παραμυθίας, διδαχής, συνοχής, εγρήγορσης και προτροπής. Η συνύπαρξη όλων αυτών των μελημάτων μπορούσε να επιτευχθεί μονάχα στο βαθμό που οι ιστορικές παραστάσεις που θα φιλοτεχνούσαν κατόρθωναν να συνδυάσουν αποτελεσματικά την εξήγηση με το δράμα. Κοντολογίς, στο βαθμό που θα κατόρθωναν να παράγουν κοινωνικά αποτελεσματικούς μύθους.

Οι μύθοι αποτελούσαν κράμα μνήμης, γνώσης και φαντασίας, ένα ψηφιδωτό από παρελθοντικές ψηφίδες με διάταξη και νόημα από τις επιδιώξεις του παρόντος και τους στόχους του μέλλοντος. Παρείχαν αναδρομικά σχέδια ηθικών αξιών, κοινωνιολογικής τάξης ή μαγικής δοξασίας και κατέτειναν στην καλλιέργεια της κινητοποίησης· άλλοτε ζητούσαν κι άλλοτε απαιτούσαν με επιμονή την περισυλλογή, τη συγκατάθεση, τον ενθουσιασμό, την εγρήγορση, αλλά και την αγανάκτηση, τις τύψεις ή τη ντροπή.

Οι μύθοι πάντρευαν συμβολικά την κινητοποίηση με τη νομιμοποίηση, τη δράση με την ταυτότητα. Παρείχαν οντολογική ασφάλεια στο κοινό τους, επιβεβαιώνοντας με εύληπτο τρόπο την προσάρτησή τους σε μία φαινομενικά συνεχή πραγματικότητα, στον αντίποδα του άγχους και της αβεβαιότητας των ραγδαίων κοινωνικών μεταβολών.

Η εικόνα που φιλοτεχνήθηκε για τη νέα τάξη πραγμάτων ήταν εκείνη της Ωραίας Κοιμωμένης. Όπως η ηρωίδα του παραμυθιού ξυπνά από τον βαθύ της ύπνο για να συναντήσει τη μοίρα της, έτσι και οι νέες συλλογικότητες θα ανακάλυπταν τον εαυτό τους μόνον όταν αποκτούσαν συνείδηση της μακραίωνης ιστορίας τους και, συνακόλουθα, συνείδηση των δυνατοτήτων και του πεπρωμένου τους.

Έτσι η πραγματικότητα, αυθύπαρκτη και αυτοτελής, και οι νέες δομές εξουσίας που τη συνοδεύουν, επιβεβαιώνονται από το μυθικό παρελθόν τους, το οποίο υπόσχεται ένα εξίσου συναρπαστικό μέλλον. Τούτο μάλιστα φέρεται να ισχύει έστω κι αν οι πρωταγωνιστές του δράματος δεν έχουν αποκτήσει ακόμη συνείδηση του μεγαλείου που αντιπροσωπεύουν. Η ηρωίδα του παραμυθιού δεν παύει να είναι ωραία επειδή κοιμάται.