2.4 Εποποιία

Η δραματικότητα της ιδεολογικής αφήγησης είναι φυσικό να αποτυπώνεται περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στις εξάρσεις της πολεμικής αρετής, στην «ανδρεία» απέναντι στις ιστορικές αντιξοότητες. Από αυτή την άποψη, η μυθοποίηση των συλλογικών αγώνων, παρούσα με διαφορετικές μορφές σε όλες τις ιδεολογίες του νεοτερισμού, δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη.

Εκείνο ωστόσο που παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον είναι τα άδηλα κριτήρια που υπεισέρχονται στη συγκεκριμένη μυθοπλαστική δραστηριότητα. Οι πολεμικοί θρύλοι δεν είναι φυσικά μετέωροι, αλλά προϋποθέτουν τα υπόλοιπα αφηγηματικά νήματα της ιδεολογικής δραματουργίας: μοναδικότητα, πολιτισμό, πεπρωμένο. Οι αγώνες του παρελθόντος που επιλέγονται προς ανάδειξη έχουν τη δυνατότητα να προσλάβουν αναδρομικά ιδεολογικό περιεχόμενο, να ερμηνευτούν δηλαδή κατά τρόπο που υποστηρίζει τις ιδεολογικές σκοπιμότητες του παρόντος. Οτιδήποτε δεν προσφέρει αυτή τη δυνατότητα περιέρχεται στη λησμοσύνη.

Δυναστικές αντιπαλότητες, φυλετικά μίση, θρησκευτικές αντιθέσεις, τοπικοί ανταγωνισμοί, οικονομικές διεκδικήσεις, επιδρομές· όλα τα γνωρίσματα του παραδοσιακού πολέμου υποτάσσονται στις απαιτήσεις του ιδεολογικού δράματος. Και οι απαιτήσεις αυτές είναι από τη φύση τους μαχητικές: οι θρύλοι των πολέμων υπογραμμίζουν την αίσθηση της διαρκούς πολιορκίας και απειλής.

Συνεπώς, η επιβίωση στο σύγχρονο κόσμο εξαρτάται, όπως άλλωστε και το παρελθόν φέρεται να αποδεικνύει, από την κινητοποίηση, τη μαχητικότητα, την αντίσταση, τη στράτευση και το διαρκή αγώνα Μας ενάντια σε Εκείνους, ξένους και εχθρούς.

Έτσι λοιπόν επιτυγχάνεται η μεταξίωση (ElieKedourie) του παραδοσιακού παρελθόντος από τις ιδεολογίες του νεοτερισμού. Μέσα σε ένα τέτοιο αξιακό σύμπαν, όπου τα πάντα φαίνονται εκ των προτέρων διαιρεμένα και ανταγωνιστικά, το συμπέρασμα προκύπτει αβίαστα: η διαφύλαξη της συλλογικής ταυτότητας και της συλλογικής συνείδησης στηρίζεται σε μάχες· και σε αναμνήσεις μαχών.

«Η κοινή δυστυχία ενώνει περισσότερο από τη χαρά. Για τη συλλογική μνήμη, οι καταστροφές έχουν μεγαλύτερη αξία από τους θριάμβους κι αυτό επειδή επιβάλλουν καθήκοντα και απαιτούν κοινή προσπάθεια.» (Ernest Renan)

Η συσπειρωτική δύναμη του μνησιπήμονος θρύλου φανερώνει περαιτέρω το διδακτισμό των ιδεολογιών: με τη ρομαντική αναπόληση των θυσιών του παρελθόντος, οι ιδεολογίες καθιστούν την ιστορία ένα «λατομείο ηθικής», από το οποίο εξορύσσονται διδάγματα, προτροπές και παραινέσεις.

Ο ίδιος διδακτισμός ισχύει ακόμη περισσότερο για τους πρωταγωνιστές των ιδεολογιών του νεοτερισμού, τους μυθικούς ήρωες. Οι ήρωες αποτελούν τα «μαργαριτάρια στο περιδέραιο» της ιδεολογικής αφήγησης (Benedict Anderson). Το μήνυμα εδώ είναι σαφέστατο. Οι ήρωες του παρελθόντος συνδέονται με ακατάλυτους δεσμούς (αίματος, γλώσσας, πολιτισμού, αξιών) με τους ιδεολογικούς τους απογόνους. Οι δεσμοί αυτοί αποτελούν ένα είδος εγγύησης ότι οι άνθρωποι του παρόντος μπορούν κι αυτοί να αρθούν στο ύψος των περιστάσεων, όπως το έπραξαν οι πρόγονοί τους.

Όπως συμβαίνει σε όλους τους μύθους, έτσι κι αυτό το αλληγορικό περιεχόμενο αποβλέπει στον παραδειγματισμό, τη μίμηση και την άμιλλα. Μόνο που, στην προκειμένη περίπτωση, η απόλυτη προσωποποίηση του μύθου παρουσιάζει τις δικές της ιδιαιτερότητες. Οι αναπόφευκτες συγκρίσεις με το αντικείμενο της εξιδανίκευσης, τον ήρωα, είναι περισσότερο άμεσες και ενεργοποιούν μία ξεχωριστή συναισθηματική δυναμική.

Τον θαυμασμό για τις πράξεις ηρωισμού του παρελθόντος συνοδεύει μία μονίμως ελλειμματική σύγκριση με τη σχετική απραξία και αναξιότητα του παρόντος, που με τη σειρά της επιτείνει και επιμερίζει προσωπικά την ηθική υποχρέωση για πράξεις αυταπάρνησης και αυτοθυσίας στο παρόν και το μέλλον. Με τους ήρωες, η δι-ιστορική επικοινωνία του σύγχρονου κοινωνικού υποκειμένου με το παρελθόν φορτίζεται συναισθηματικά, αποκτώντας προσωπικό, σχεδόν μυστικιστικό χαρακτήρα.

Ποιοί όμως ηρωοποιούνται; Πώς επινοείται το ιδεολογικό πάνθεο; Τα υλικά που χρησιμοποιούνται γι’ αυτού του είδους τις κατασκευές είναι μάλλον ετερόκλητα. Οποιαδήποτε απόπειρα ταξινόμησης είναι καταδικασμένη σε σχετική ασάφεια από την ίδια την πολυμορφία και την πλαστικότητα των ιδεολογιών.

Φαινομενικά, η πιο εύκολη ίσως κατηγορία προσφέρεται από τις καθαρά μυθικές, ιστορικά ανύπαρκτες ή ανεπιβεβαίωτες μορφές που είτε ανασύρονται από τη συλλογική μνήμη, είτε δημιουργούνται επί τούτου για να αξιοποιηθούν από την ιδεολογική αφήγηση. Η φιγούρα της Marianne συναντά εδώ τους Romus και Romulus, τον Guillaume Tell και τον Arjuna της Mahābhārata.

Η πράξη της μυθοποίησης σε παρόμοιες περιπτώσεις είναι τόσο φανερή, ώστε τα σημαίνοντα να μην χρειάζονται επιφάσεις κυριολεξίας. Το σημαινόμενο είναι εκείνο που προέχει. Η πρόσληψη όμως του συμβολικού μηνύματος δεν προσβάλλεται με λογικούς όρους, αφού οι ιδεολογίες ομολογούν εδώ αβίαστα το μυθοπλαστικό τους ρόλο. Το παράξενο είναι ότι πρόκειται για συμβολισμούς που εύκολα αποκτούν τη δική τους αυτοτέλεια, ώστε να χρησιμοποιούνται ευρέως σε ποικίλες και συχνά απρόσμενες ιδεολογικές συνάφειες.

Κάτι ανάλογο θα μπορούσε να ειπωθεί και για μία άλλη κατηγορία συμβολισμών που συναντώνται στο ιδεολογικό πάνθεο, τους ανώνυμους ή άγνωστους ήρωες: μορφές της ιστορίας ή της καθημερινότητας τις οποίες οι ιδεολογίες αναδεικνύουν παραδειγματικά, με σκοπό να καταδείξουν το μεγαλείο της ψυχής μίας συλλογικότητας.

Πρόκειται συνήθως για αποπροσωποποιημένους χαρακτήρες που συμπυκνώνουν τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά της συλλογικής ταυτότητας και καλούνται να παίξουν τυποποιημένους ρόλους στο ιδεολογικό δράμα, όντας περισσότερο συνθετικά κατασκευάσματα παρά αντίγραφα κάποιου μακρινού πρωτότυπου. Ο Καραγκιόζης και ο JohnDoe ανήκουν σε αυτή την κατηγορία και ο ρόλος τους στον ιδεολογικό συμβολισμό είναι καθαρά ιμπρεσιονιστικός, αφού η σημασία τους δηλώνεται από τη θέση τους στην αφήγηση και από τα εξωτερικά τους χαρακτηριστικά (μορφολογία, αμφίεση, συμπεριφορά) με τα οποία συνήθως μνημονεύονται.

Μία δυσκολότερη στην ανάλυση κατηγορία είναι εκείνη των υπαρκτών ιστορικών μορφών που περιβάλλονται με θρυλικό μανδύα από τις ιδεολογίες για να εισαχθούν στο πάνθεο των ηρώων. Τα παραδείγματα εδώ είναι πάμπολλα.

Από τον RobinHood στον KarlMarx και από τον Λεωνίδα στον MartinLutherKing, όλοι τους αποτελούν ιστορικά πρόσωπα που, αποκομμένα από τη συνάφεια και το αξιακό σύμπαν της εποχής τους κι απογυμνωμένα από τα δικά τους κίνητρα δράσης, συνάπτονται στο ιδεολογικό συνεχές για να υπογραμμίσουν με τον προσωπικό ηρωισμό τους διάφορες στιγμές του συλλογικού μεγαλείου.

Εδώ, οι ιδεολογίες κινούνται με τη μεγαλύτερη ίσως άνεση, αφού αφηγούνται τα περασμένα με τρόπο που τα επιλέγει και τα νοηματοδοτεί ενιαία, μονοσήμαντα και πειστικά· και άρα μπορεί να χρησιμοποιήσει στον ίδιο χρόνο και πνεύμα διάφορες ιστορικές προσωπικότητες που προσφέρονται για επιβεβαίωση.

Χωρίς κατ’ ανάγκη να παραποιούν ή να στρεβλώνουν τα σχετικά πραγματολογικά στοιχεία (μολονότι κάτι τέτοιο δεν πρέπει να αποκλειστεί), οι ιδεολογίες τα μαλάσσουν ούτως ώστε να χωρούν στη δική τους εκδοχή περί του παρελθόντος χρόνου· την οποία βεβαίως αναγορεύουν σε κυρίαρχη, αν όχι αποκλειστική.

Γι’ αυτό σε παρόμοιες περιπτώσεις το έργο της κριτικής ανάλυσης συναντά μεγάλα εμπόδια, αφού ο τελικός μύθος αποτελεί ένα παλίμψηστο από αλήθειες και δοξασίες που δύσκολα ανάγεται στο πρωτότυπο, το οποίο έχει παραφθαρεί από ανεξακρίβωτες προσθαφαιρέσεις.

Μία ολοκληρωμένη αναφορά στο ιδεολογικό πάνθεο δεν θα μπορούσε να παραλείψει και τον αντίποδά του, το καταγώγιο των αντιηρώων. Το ιδεολογικό δράμα αναπόφευκτα απαιτεί και αυτή την κατηγορία αρνητικών ρόλων, οι οποίοι συνήθως ανατίθενται στους εσωτερικούς εχθρούς: προδότες, προσκυνημένους και αποστάτες της συλλογικής πίστης.

Εφιάλτης, GuyFawkes, GrigoriRasputin, Marcus Junius Brutus, Ιούδας Ισκαριώτης, όλες δαιμονοποιημένες φιγούρες που φέρονται να έχουν εγκληματήσει ενάντια στην ίδια, ουσιαστικά αναλλοίωτη στο χρόνο, συλλογική οντότητα, αδιάφορα από την ιδιοσυστασία της παραδοσιακής κοινότητας που τους απέβαλε. Ιστορικά πρόσωπα με το θλιβερό προνόμιο να τους διεκδικούν μονάχα οι ιδεολογίες, που τους καταδικάζουν ξανά και ξανά στη συλλογική συνείδηση.

Όσο τυχαίοι όμως μπορεί να είναι οι ήρωες, άλλο τόσο μπορεί να είναι και προσωρινοί, αν για οποιονδήποτε λόγο πάψουν να απηχούν τους συγκυριακούς προσανατολισμούς και τις επιδιώξεις των ιδεολογιών που τους δημιουργούν. Η αποκαθήλωση είναι φυσικά πράξη σιωπηρή και ανομολόγητη, αλλά δεν παύει να δηλώνει τις ζυμώσεις που βρίσκονται πίσω από τη δυναμική διαδικασία της κατασκευής του ιδεολογικού πάνθεου: ο μύθος ζει μόνον όσο συνεχίζει να επιτελεί την ιδεολογική του λειτουργία.