3.2 Τοπίο στην ομίχλη

Στη βιβλιογραφία τη σχετική με τις ιδεολογίες και το λόγο, δύσκολα συναντά κανείς μία σαφή διάκριση μεταξύ των παρακάτω αυτοτελών γνωστικών πεδίων:

1. το πεδίο τωνιδεολογιών του λόγου
2. το πεδίο του λόγου των ιδεολογιών

Ωστόσο, η διάκριση αυτή είναι απαραίτητο να γίνει εδώ εάν θέλουμε να διατηρήσουν οι ερευνητικοί μας στόχοι τη θεματική τους συνάφεια, ώστε να καταλήξουμε σε ολοκληρωμένες μεθόδους μελέτης. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν να ξεδιαλύνουμε την ατμόσφαιρα.

Ορισμένα παραδείγματα ιδεολογιών του λόγου είναι τα ακόλουθα:

• Οι ιδεολογίες της τυποποίησης, όπως ο δημοτικισμός και ο αρχαϊσμός
• Οι ιδεολογίες των εκφραστικών τρόπων, όπως η πολιτική ορθότητα, η εκφραστική νοοτροπία μιας ομάδας (νέοι, οπαδοί αθλητικού σωματείου) ή ενός μέσου (sms, chat) και ο αξιακός συμβολισμός της εξουσίας ή του κύρους (προσφωνήσεις, ευγένεια)
• Οι ιδεολογίες των πολιτισμικών επαφών σε σχέση με το λόγο, όπως ο δανεισμός ή ο καθαρισμός και η υποτίμηση ή η ανάδειξη των διαλέκτων και των ιδιωμάτων

Αυτά και άλλα παρόμοια θέματα συγκροτούν ένα πεδίο έρευνας όπου εξετάζονται οι ιδεολογίες μίας κοινότητας για το λόγο.

Σε αντιπαραβολή με τα παραπάνω, ορισμένα παραδείγματα του λόγου των ιδεολογιών είναι τα ακόλουθα:

• Ο λόγος των ιδεολογιών της νεοτερικότητας, όπως ο λόγος του εθνικισμού, ο λόγος του μαρξισμού, ο λόγος του φεμινισμού, ο λόγος του κορπορατισμού, ο λόγος του φιλελευθερισμού και ο λόγος του φονταμενταλισμού
• Ο λόγος ενός πολιτισμικού κώδικα, όπως ο λόγος της γραφειοκρατίας, ο πολιτικός λόγος, ο ακαδημαϊκός λόγος, ο ιατρικός λόγος, ο νομικός λόγος, ο στρατιωτικός λόγος και ο έντεχνος λόγος

Αυτά και άλλα παρόμοια θέματα συγκροτούν ένα πεδίο έρευνας όπου εξετάζονται μεταβλητές του λόγου σε συνάρτηση με ανεξάρτητες κοινωνικές και πολιτισμικές μεταβλητές.

Από τις ιδεολογίες στο λόγο ή από το λόγο στις ιδεολογίες λοιπόν; Οι ερευνητικοί μας στόχοι υπονοούν ότι οι ιδεολογίες ενέχονται στο λόγο. Ότι ο λόγος είναι το σημαντικότερο τεκμήριο ενός Πολιτισμού, μερικές φορές μάλιστα και το μοναδικό, εάν πρόκειται για «νεκρό Πολιτισμό». Και ότι, για να μπορέσουμε να ρίξουμε ένα βλέμμα καθαρό στα αστέρια με το πρόσωπο του Ιανού, πρέπει να υιοθετήσουμε τους όρους τους, καθώς «μοιάζει να μην μπορούμε να μιλήσουμε για την Ιδεολογία σε γλώσσα άλλη από τη δική της» (PaulRicoeur).

Ο λόγος των ιδεολογιών είναι επιτελεστικός. Οι πολιτισμικές πράξεις του δεν περιγράφουν αλήθειες ή γεγονότα παρά μόνο δευτερευόντως, αλλά κηρύσσουν συναισθήματα, εκδηλώνουν προσδοκίες, επισημοποιούν δεσμεύσεις, προειδοποιούν, ζητούν να κατευθύνουν τους αποδέκτες τους προς συγκεκριμένες συμπεριφορές.

Έτσι, οι ιδεολογίες μάς επιβάλλουν την κατανόησή τους από τα αποτελέσματά τους και τις λειτουργίες που επιτελούν, δηλαδή από το λόγο τους και το λειτουργικό, ιδεολογικό του φορτίο.

Επομένως, η σημαντικότερη οδός που ανοίγεται για τον ερευνητή προκειμένου να εστιάσει σε πολιτισμικές πράξεις τόσο λειτουργικές όσο και ασυνείδητες, καθώς επιβάλλονται ως δομές στην πλειοψηφία των ανθρώπων χωρίς να περάσουν από τη συνείδησή τους, έχει ως αφετηρία το λόγο τους. Άλλοτε ομογενοποιητικός κι άλλοτε διαφοροποιητικός, ο ιδεολογικά φορτισμένος λόγος επιδιώκει πάντοτε να δομήσει τον κόσμο σύμφωνα με το ταξινομικό σχήμα που πρεσβεύει. Ο ταξινομικός χαρακτήρας του είναι αυτός που ανοίγει το πεδίο της εξερεύνησης και της χαρτογράφησης. Μας αφήνει περιθώρια να τον ιχνηλατήσουμε στις πρωταρχικές του στερεοτυπικές αντιφάσεις και, στη συνέχεια, ακολουθώντας τις βασικές εννοιολογικές αρχές που τον διέπουν, να αποκαλύψουμε το όλον από το μέρος.

Η στερεοτυπία αποτελεί λοιπόν το κλειδί για τη διερεύνηση του ιδεολογικού φορτίου του λόγου. Και η στερεοτυπία είναι προϊόν της διαδεδομένης συλλογικότητας και της περιορισμένης συμβατικότητας των ιδεολογικών ταξινομικών σχημάτων. Δεν μπορούμε να μιλάμε για ιδεολογίες παρά μονάχα από τη στιγμή που ο λόγος τους αρχίζει να γίνεται συλλογικός και, αναπόφευκτα, να στερεοποιείται. Κατά συνέπεια, κάθε προσπάθεια χαρτογράφησης οφείλει να βρίσκεται συνεχώς σε αναζήτηση στερεοτύπων. Η επανάληψη είναι το κριτήριό της, αυτό που λέγεται και ξαναλέγεται, το κοινότοπο, να καταγράφεται. Και δεν πρέπει να περιορίζεται στο λόγο του ενός ή των λίγων, αλλά να επεξεργάζεται το λόγο που παράγεται μαζικά, ιδιαίτερα μάλιστα κατά τη στιγμή της εξάπλωσής του. Διότι καλείται να δείξει πώς οι ιδεολογικές θέσεις των λίγων μετατρέπονται σταδιακά σε προϋποθέσεις των πολλών.