4.2 Γνωσιακές λειτουργίες

Ο τρόπος με τον οποίο οι ιδεολογίες αναπαρίστανται νοητικά είναι, από πολλές απόψεις, ένα ανοικτό ζήτημα. Μία χρήσιμη προσέγγιση τις τοποθετεί στην κοινωνική μνήμη, τμήμα της μακρόχρονης μνήμης το οποίο αφορά στις κοινωνικές πρακτικές, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής και της κατανόησης του λόγου (TeunAdrianusvanDijk).

Σύμφωνα με την προσέγγιση αυτή, οι ιδεολογίες σχηματοποιούνται σαν μία ομαδική νοητική αυτοαναπαράσταση, μέσω της οποίας τα μέλη της ομάδας αναγνωρίζονται, ταυτοποιούνται και κατηγοριοποιούνται. Ένα παράγωγο της αυτοαναπαράστασης είναι και ο ιδεολογικά φορτισμένος λόγος.

Όλα τα βασικά κριτήρια του συνανήκειν επιστρατεύονται σε αυτή τη διαρκή διαδικασία πόλωσης, η οποία ακολουθεί μία στρατηγική ταυτόχρονης θετικής αναπαράστασης του Εαυτού και αρνητικής αναπαράστασης του Άλλου που συνοψίζεται στο παρακάτω ιδεολογικό τετράγωνο αρχών:

  1. Αποκάλυψη/υπερτίμηση των θετικών στοιχείων Μας
  2. Αποκάλυψη/υπερτίμηση των αρνητικών στοιχείων Τους
  3. Συγκάλυψη/υποτίμηση των θετικών στοιχείων Τους
  4. Συγκάλυψη/υποτίμηση των αρνητικών στοιχείων Μας

Το ιδεολογικό τετράγωνο αρχών αποτελεί το εφαλτήριο για την ανάπτυξη και την αποσαφήνιση ενός εννοιολογικού μοντέλου αναφοράς του λόγου των ιδεολογιών μέσω της θεμελιωμένης θεωρίας (groundedtheory)· το εννοιολογικό μοντέλο αναφοράς δεν επιβάλλεται a priori στα γραπτά τεκμήρια που αναλύονται, δεν είναι προκαθορισμένο και αμετάβλητο, αλλά αναδύεται μέσα από το λόγο.

Η εφαρμογή της θεμελιωμένης θεωρίας ξεκινά με την αρχική κατηγοριοποίηση επιλεγμένων κειμένων μίας συλλογής. Καθώς η επιλογή διευρύνεται, οι κατηγορίες εξετάζονται εκ νέου μέχρι να βρεθεί το σημείο κορεσμού, όπου τεκμήρια και κατηγορίες καλύπτουν ικανοποιητικά τα φαινόμενα που ενσωματώνουν.

Στη συνέχεια, ο μελετητής στοχεύει σε ένα υψηλότερο επίπεδο αφαίρεσης, καθώς επιχειρεί τη γενικότερη εννοιολογική διατύπωση της κάθε κατηγορίας μέσω της συνεχούς συγκριτικής μεθόδου (constantcomparativemethod). Η εννοιολογική διατύπωση αποτελεί, αφενός μεν το πλαίσιο για την περαιτέρω ανάλυση των τεκμηρίων, αφετέρου δε τη βάση για την ανάπτυξη εννοιολογικών διασυνδέσεων μεταξύ των ταξινομικών κατηγοριών.

Μετά το «κλείδωμα» των ταξινομικών κατηγοριών και των διασυνδέσεών τους, η ανάλυση επικεντρώνεται στην συστηματική διερεύνηση του ιδεολογικού γραπτού λόγου στο σημασιολογικό επίπεδο. Αυτό προϋποθέτει ότι:

  • Τα κείμενα της συλλογής εξετάζονται στην ολότητά τους και όχι επιλεκτικά
  • Το εννοιολογικό μοντέλο αναφοράς κοινοποιείται στην ερευνητική κοινότητα ώστε να είναι δυνατές παράλληλες μελέτες, καθώς και ο έλεγχος και η τυχόν επανάληψη των μελετών
  • Ορισμένα χαρακτηριστικά των κειμένων εξετάζονται και ποσοτικά, προκειμένου να διαπιστωθεί το ειδικό βάρος που φέρουν στα κείμενα όπου εμφανίζονται, αλλά και συγκριτικά με άλλα κείμενα

Εφόσον καλύπτονται οι παραπάνω προϋποθέσεις, προσδιορίζεται η σημασιολογική μονάδα καταγραφής βάσει της οποίας κωδικοποιείται ο ιδεολογικός γραπτός λόγος· η λέξη, η πρόταση ή το συνολικό κείμενο, το πρόσωπο ή το θέμα. Στο στάδιο της κωδικοποίησης (coding), ο μελετητής επικεντρώνεται στο έκδηλο περιεχόμενο (manifestcontent) των κειμένων και τα νοήματα που εκφράζονται άμεσα από τα σύμβολα που εμφανίζονται. Η ενασχόληση με το λανθάνον περιεχόμενο (latentcontent) αναβάλλεται για το ερμηνευτικό στάδιο, οπότε ο μελετητής είναι ελεύθερος να συνάγει τα έμμεσα νοήματα που περικλείονται στη δομή του λόγου.

Η επιτυχία της κωδικοποίησης εξαρτάται τόσο από την καταλληλότητα των ταξινομικών κατηγοριών του εννοιολογικού μοντέλου αναφοράς, όσο και από την επιλογή του συστήματος μέτρησης των μονάδων καταγραφής. Κλίμακες μέτρησης στάσεων όπως η Right-WingAuthoritarianism (RWA), η SocialDominanceOrientation (SDO) και η AttitudesAboutReality (AAR) αποτυπώνουν την ένταση προβολής των μονάδων· η ονομαστική μέτρηση εκφράζει την παρουσία ή την απουσία των μονάδων, ενώ η συχνότητα εμφάνισης προσθέτει μία ποσοτική διάσταση η οποία επιτρέπει στατιστικά μέτρα σύνδεσης μεταξύ των μονάδων.

Για την ερμηνεία του ιδεολογικού γραπτού λόγου, ο μελετητής επιστρατεύει εκ νέου το ιδεολογικό τετράγωνο αρχών προκειμένου να αναδείξει τις εργαλειακές λειτουργίες των σημασιολογικών δομών των κειμένων.