4.3 Δομές

Οι ερμηνευτικοί στόχοι που θέτει ο μελετητής μετά το στάδιο της κωδικοποίησης είναι η προσέγγιση απαντήσεων στα ερωτήματα:

Η στενή σχέση που υφίσταται μεταξύ του περιεχομένου και των γλωσσικών μορφών που επιλέγονται κάθε φορά ως μέσα επικοινωνίας, αποτελεί το πεδίο εφαρμογής της κριτικής ανάλυσης λόγου (criticaldiscourseanalysis). Η κριτική ανάλυση λόγου διερευνά τις σημασιολογικές δομές του γραπτού λόγου αποκαλύπτοντας ιδεολογικά δίπολα τα οποία, όχι μόνο αποτυπώνονται στο λόγο, αλλά ταυτόχρονα παράγονται και αναπαράγονται με το λόγο.

‘Η χρήση του όρου «λαθρομετανάστης» αντί του όρου «μετανάστης δίχως χαρτιά» δεν είναι ουδέτερη, ούτε αποτελεί μία μορφή που αντιστοιχεί σε μία αντικειμενική και σταθερή κοινωνική πραγματικότητα την οποία απλά αποδίδει γλωσσικά. Αντίθετα, είναι επιβαρημένη με συγκεκριμένα νοηματικά πλέγματα που επιδέχονται ιδεολογικές ερμηνείες, όπως «κίνδυνος», «παραβίαση των συνόρων» και «εγκληματικότητα». Η χρήση της συγκεκριμένης μορφής δεν οδηγεί όμως μόνο στη συναγωγή των ερμηνειών αυτών, αλλά και στην ενίσχυση, εμπέδωση και αναπαραγωγή κοινωνικών, διπολικών σχέσεων κυριαρχίας και ανισότητας, οι οποίες είναι πρωταρχικές πηγές παραγωγής και χρήσης ιδεολογικών λόγων (discoursidéologiques).’

Ποιά είναι όμως η παλέτα του λόγου των ιδεολογιών και πώς οδηγείται κανείς από τον τελειωμένο πίνακα στο χρωματολόγιο; Η κριτική ανάλυση λόγου προτείνει διαφορετικές θεάσεις, très général à très gros plan, ανάλογα με το σημασιολογικό επίπεδο στο οποίο ο μελετάται το κάθε κείμενο.

Οι θεματικές ενός κειμένου είναι οι πληροφορίες που τυπικά θυμόμαστε ευκολότερα από αυτό. Έτσι, ένας εύκολος τρόπος υποτίμησης της σημασίας ενός στοιχείου είναι η αναφορά του κατά τέτοιο τρόπο ώστε να εμφανίζεται εκτός θέματος, άσχετο και περιττό. Αντίθετα, η υπερτίμηση της σημασίας ενός στοιχείου επιτυγχάνεται με την λεπτομερειακή περιγραφή του, ώστε η σύγκριση με τις υπόλοιπες αοριστολογίες να λειτουργεί ευεργετικά για την αποτύπωσή του στη μνήμη μας.

Η τοπική συνοχή ενός κειμένου μετρά τη συνέπεια και τη συνέχεια των πληροφοριών που περικλείονται σε αυτό ως προς μία θεματική. Ένα κείμενο έχει αναφορική συνοχή εφόσον τα στοιχεία που παρουσιάζει επαληθεύουν τον εννοιολογικό χάρτη ο οποίος αντιπροσωπεύει τη συγκεκριμένη θεματική· ο τρόμος που εγγράφεται στη Γαλλική Επανάσταση έχει αναφορική συνοχή με τη θεματική της Ουτοπίας. Ένα κείμενο έχει ποιητική συνοχή εφόσον τα στοιχεία που παρουσιάζει επαληθεύονται μεταξύ τους· μία πρόταση μπορεί να εξειδικεύει ή να γενικεύει μία άλλη, να αποτελεί παράδειγμα που επιβεβαιώνει μια θεωρία που διατυπώνεται σε άλλη πρόταση. Η φαινομενική συνοχή ωστόσο αποτελεί πρόσκληση συγκάλυψης· στη «δημοκρατική» πρόταση «είναι κομουνιστές, αλλά πρέπει να απολαμβάνουν την ελευθερία των πολιτικών τους πεποιθήσεων όπως όλοι μας», τα αυτονόητα των μεν δίνονται στην πραγματικότητα μόνο χαριστικά και στους δε.

Η επιχειρηματολογία αποτελεί ένα κανονιστικό πλαίσιο για την τοπική συνοχή των κειμένων, όπου είτε αναφέρονται αρχικά οι σημαίνουσες απόψεις και ακολουθούν επιχειρήματα που τις ενισχύουν, είτε αναφέρονται πρώτα τα επιχειρήματα, καταλήγοντας σε σημαίνουσες απόψεις οι οποίες επαληθεύονται απολογιστικά και γίνονται έτσι πιστευτές και αποδεκτές. Αν και σε μεμονωμένα επιχειρήματα, ρητορικά σφάλματα (fallacies) ή «Γοργίεια» σχήματα (figuresdestyle) δεν μπορεί να αποδοθεί συγκεκριμένη σκοπιμότητα, η συστηματική και επαναλαμβανόμενη ομαδική χρήση τους μπορεί να σηματοδοτεί κοινωνικές ανισότητες μεταμφιεσμένες ως πολιτική ορθότητα (politicalcorrectness).

Τέλος, τα γενικά χαρακτηριστικά της σύνταξης ενός κειμένου δεν αποτελούν ικανό δείγμα κρίσης της σημασιολογικής φόρτισης.

Ωστόσο, ορισμένα ειδικά χαρακτηριστικά που εμφανίζονται στο τοπικό συνεχές, όπως διαδεδομένες διαδοχές λέξεων και προτυποποιημένες εκφράσεις, η ασυνήθιστη χρήση της ενεργητικής ή της παθητικής φωνής, οι ονοματολογίες και η σειρά εμφάνισης των λέξεων σε μία πρόταση ή η σειρά εμφάνισης των προτάσεων σε ένα κείμενο, συνιστούν διαλεκτικούς μηχανισμούς θεματικοποίησης (topicalisation).Η σημασία ενός στοιχείου υπερτιμάται όταν αναφέρεται στην αρχή ενός κειμένου, στον τίτλο ή σε κάποια κύρια παράγραφο· το στοιχείο δίνει τον τόνο και καθοδηγεί τον αναγνώστη. Εναλλακτικά, ένα στοιχείο υποτιμάται όταν αναφέρεται en passant σε κάποιο αδιάφορο σημείο του κειμένου, ατονεί και άλλοτε σκόπιμα κουράζει.