7.1 Εισαγωγή

Ο ποιητής Κωστής Παλαμάς κατέχει ξεχωριστή θέση στη σύγχρονη διανόηση. Δούλεψε και δημιούργησε στο φώτισμα της νεοτερικής εποχής στην Ελλάδα, στο διάστημα σοβαρών γεγονότων και μίας αποφασιστικής στροφής στη νεοελληνική κοινωνία. Ο Παλαμάς στάθηκε πάνω στο πέρασμα από το παλιό στο καινούριο και δεν έμεινε έξω από τα ζητήματα αυτά. Το αντίθετο μάλιστα. Τα είδε, τα ένιωσε, τα έζησε και τα εξέφρασε.

Ο «Δωδεκάλογος του Γύφτου» είναι το πιο ολοκληρωμένο και το πιο προσωπικό έργο του ποιητή. Μέσω αυτού μας ξεσκεπάζει όλη του την εσωτερική πάλη. Και μέσω αυτού μας επιτρέπει να νιώσουμε και να κρίνουμε, καλύτερα από κάθε άλλο έργο, την εποχή του. Ο «Δωδεκάλογος του Γύφτου» είναι μία μηχανή του χρόνου, που μεταφέρει το μελετητή του λόγου των ιδεολογιών στις συνθήκες που τον γέννησαν· προσφέρει απλόχερα το απόσταγμα του κοινωνικού αναβρασμού που δεν άφηνε ανθρώπινη ψυχή σε ησυχία. Ο νους να περπατάει παραδέρνοντας και να πηγαίνει, από της πικρής άρνησης τα πειράγματα και τα μοιρολόγια, στα θριαμβευτικά σαλπίσματα της πίστης· από την αμφιβολία και το μηδενισμό, στο διαλάλημα της ενέργειας, της προκοπής, της αγάπης, της πεποίθησης για το ωραίο και τα μελλούμενα των καινούριων κοινωνικών δυνάμεων.

Ο «Δωδεκάλογος του Γύφτου» αφηγείται σε δώδεκα, κι ένα στερνό δεκατρείς, λόγους την περιπλάνηση ενός ανθρώπου καταδικασμένου να γκρεμίσει όσα παλιά είναι άχρηστα, τα σκιάχτρα, τα δεσμά, που τόσες καταστροφές μαζέψανε και να ανορθώσει, πάνω στη βάση της σύγχρονης πραγματικότητας, στον αρραβώνα της φύσης με την επιστήμη και με τη συμμετοχή της κοινωνίας, κάτι το καινούριο, το αληθινό, έναν ανώτερο πανανθρώπινο πολιτισμό.

Ο Γύφτος νιώθει βαθιά μέσα του την παρόρμηση να εξαλείψει την υποταγή στο νεκρό παρελθόν, που δεν αφήνει τον άνθρωπο να βιώσει το ζωντανό παρόν και να δημιουργήσει το αγέννητο μέλλον, ισάξιο και ανώτερο από την ιστορία του. Με τη φωτιά και το νερό καθαρίζει τις παλιές πληγές, τις παλιές αξίες, που κάποτε κυριάρχησαν χάρη στην πρόληψη και στην αμάθεια. Εκθρονίζει άφοβα αθάνατους θεούς που εξουσιάζονται πια από θνητούς ανθρώπους. Μοιράζει απλόχερα την κληρονομιά του σε όλη την ανθρωπότητα, μακριά από καπηλευτές και σκοταδιστές. Κινητοποιεί τους λαούς του κόσμου να δουν πέρα από τα φαντάσματα που τους χωρίζουν, να δώσουν τα χέρια και να ξαναγίνουν κύριοι της ζωής τους.

Ο Γύφτος δεν στέκεται αιώνια πουθενά και όλα τα αντιλαμβάνεται από το γέννημά τους, στο ωρίμασμα και το χαμό τους. Πανόπτης μίας ρευστής πραγματικότητας, αναγνωρίζει πως το απόλυτο, το αμετάβλητο και το μονολιθικό είναι καταδικασμένα, μαζί με όσους συνδέουν την τύχη τους με αυτά. Ωστόσο, σε καθετί παλιό βλέπει το σπόρο του καινούριου, σε μία αέναη πάλη ζωής, θανάτου και ανάστασης. Έτσι, τίποτα δεν είναι ικανό να τον κρατήσει προσηλωμένο μοιρολατρικά στην απώλεια, στην αποτυχία, στο τέλος. Στη ματιά του λάμπει η amor fati και περισσεύει η wille zum leben. Η συλλογική μοίρα των ανθρώπων δεν είναι όμως κισμέτ· μοίρα σημαίνει μέρισμα κάποιας παλιάς περιουσίας που αφήνει νέες ατομικές ευθύνες στο μεγάλο έργο, το συντροφικό.