7.2.2 Ο χαμένος παράδεισος

Από όλες τις θεμελιώδεις αντιθέσεις που οικοδομούν το πεπρωμένο και την επιστήμη του ανθρώπου, η πιο σημαντική σύμφωνα με το Γύφτο, αλλά και τον ClaudeLévi-Strauss, είναι αυτή της Φύσης και του Πολιτισμού.

Στα μύχια της ύπαρξης και της ιστορίας του, ο άνθρωπος είναι ένα διαιρεμένο σύνθετο σώμα από στοιχεία βιολογικά και στοιχεία κοινωνικά. Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στους βιολογικούς περιορισμούς αφενός και τους κοινωνικοπολιτισμικούς μεταβλητούς παράγοντες αφετέρου, καθορίζει την κατάσταση της ανθρωπότητας. Η αλληλεπίδραση αυτή είναι σε όλα τα σημεία της δυναμική καθώς, όπως το περιβάλλον έρχεται σε σύγκρουση με την ανθρώπινη βιολογία, μεταβάλλεται και αυτό από τις κοινωνικές δραστηριότητες του ανθρώπου.

Η διπολική αντίθεση Φύση/Πολιτισμός οδηγεί σε μία ουσιώδη αμφισημία, ενίοτε και τραγωδία· στη γέννηση της ανθρώπινης συνείδησης. Έχοντας αλλάξει τις δυαδικές αντιθέσεις του φωτός και του σκοταδιού, της ζέστης και του κρύου, της νύχτας και της μέρας, ο άνθρωπος αναπτύσσει μία αφύσικη δύναμη απέναντι στο περιβάλλον του και τις ζωικές καταβολές του.

Η διάζευξη από τη φυσική κατάσταση τιμωρείται με την απομόνωση, την εξωτερική αποξένωση αλλά, πολύ περισσότερο, την εσωτερική αλλοτρίωση.

Η ανθρωπότητα, κυριευμένη από αρχέτυπη λύσσα για τον αποκλεισμό της από τον κήπο της Εδέμ και θολωμένη από τη βασανιστική ανάμνηση της ατίμωσης, σκαλίζει παντού αναζητώντας τα ίχνη του Παραδείσου και, όπου τα βρίσκει, τα ξεπαστρεύει. Η εμμονή της συστηματικής έρευνας, της ανάλυσης, της ταξινόμησης προϋποθέτει την καθυπόταξη, την ψυχολογική και τεχνική υπεροχή.

Μοιραία, η αέναη αναζήτηση νοθεύει τη ζωντάνια του αντικειμένου της. Έτσι, έχοντας αφανίσει κάθε υπόλειμμα του χαμένου Παραδείσου, ο άρπαγας αναγκάζεται να στραφεί εναντίον του εαυτού του.

«Δεν απόκειται στον άνθρωπο να διαλέξει ανάμεσα στην ύπαρξη και τη μη ύπαρξη. Είναι υποχρεωμένος, λόγω του ενσωματωμένου στην ιστορία του πνευματικού μόχθου, ο οποίος θα σταματήσει μόνο όταν ο άνθρωπος χαθεί από το σύμπαν, να επωμιστεί αυτές τις δύο αντιφατικές πραγματικότητες. Η πάλη ανάμεσα στην ύπαρξη και τη μη ύπαρξη είναι η κινητήριος δύναμη της ανθρώπινης σκέψης. Στην προσπάθεια να εξουδετερωθεί η αντίθεσή τους, γεννάται μία απεριόριστη σειρά επιπρόσθετων δυαδικών διακρίσεων που, χωρίς να γεφυρώσουν την πρωταρχική αντίθεση, την αναπαράγουν και τη διαιωνίζουν σε επιμέρους κλίμακες. Έχουμε την πραγματικότητα της ύπαρξης, την οποία ο άνθρωπος βιώνει στα μύχια της ψυχής του, καθώς είναι ο μόνος που μπορεί να προσδώσει λογική και νόημα στην καθημερινή του δραστηριότητα, στην ηθική και συναισθηματική ζωή του, στις πολιτικές του επιλογές, στη συνάφεια με τον κοινωνικό και φυσικό κόσμο, στις καθημερινές ασχολίες και στα επιστημονικά του επιτεύγματα. Συγχρόνως, ωστόσο, έχουμε την πραγματικότητα της μη ύπαρξης την οποία ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται ως ενιαία με την ύπαρξη, μια και η μοίρα του είναι να ζει και να αγωνίζεται, να σκέφτεται και να πιστεύει και, προπάντων, να διατηρεί το θάρρος του, δίχως να αποχωρίζεται ποτέ την αντίξοη βεβαιότητα ότι στο παρελθόν δεν ήταν παρών σε τούτη τη γη, ότι η παρουσία του εδώ δεν θα διαρκέσει αιώνια και ότι, με την αναπόφευκτη εξαφάνισή του από την επιφάνεια ενός επίσης καταδικασμένου να χαθεί πλανήτη, ο μόχθος του, τα βάσανά του, οι χαρές, οι ελπίδες και τα έργα του θα είναι σαν να μην υπήρξαν ποτέ. Καμία συνείδηση δεν θα επιβιώσει ώστε να διατηρήσει την ανάμνηση της εφήμερης δράσης του, πέρα από μερικά ίχνη που γρήγορα σβήνουν.

Έχοντας εξαλειφθεί από έναν κόσμο με πρόσωπο στο εξής αδιάφορο, όλα αυτά δεν θα είναι παρά μια σύντομη μαρτυρία της αλλοτινής παρουσίας του· εν ολίγοις, δεν θα υπάρχει τίποτα.» (ClaudeLévi-Strauss)

Ποτέ άλλοτε δεν είχαμε μια πιο δυνατή, πιο σαφή προειδοποίηση απέναντι στην αδυναμία του ανθρώπου να τηρήσει τη συμφωνία απέναντι στη Φύση και το μυστήριο της δημιουργίας και μια απειλή για την ίδια τη δανεισμένη ύπαρξή του σε έναν κόσμο τον οποίο θα έπρεπε να φυλά και να διατηρεί, σε έναν κήπο που του δόθηκε για να τον καλλιεργήσει και όχι να τον καταστρέψει.

Αυτή η αναζήτηση του Χαμένου Παραδείσου είναι που οδηγεί τον Karl Marx να θέσει τον εαυτό του στην υπηρεσία της ανθρωπότητας, απαλλαγμένο από τα βάρη της ιδιοτελούς άνετης ζωής και των ιδεολογικών προκαταλήψεων.

‘If we have chosen the position in life in which we can most of all work for mankind, no burdens can bow us down, because they are sacrifices for the benefit of all; then we shall experience no petty, limited, selfish joy, but our happiness will belong to millions, our deeds will live on quietly but perpetually at work, and over our ashes will be shed the hot tears of noble people.
(Karl Marx, Letter to his Father, 1835)’

Έχοντας ζήσει από μικρός στην πνευματική θαλπωρή μιας ευκατάστατης οικογένειας με φιλελεύθερο κύκλο γνωριμιών και συνεπή ιδεολογικό ρεαλισμό - με τον πατέρα του και τη μητέρα του να ασπάζονται το κυρίαρχο δόγμα του λουθηρανισμού προκειμένου να διευκολυνθεί η σταδιοδρομία της οικογένειας στην Πρωσία - ο Marx επιλέγει να ενεργοποιηθεί σταδιακά ως σκεπτόμενος επαναστάτης ενάντια στο κατεστημένο.

Κατεστημένο πολιτικό, το οποίο διατηρούσε την Πρωσία σε καθεστώς οικονομικής και θρησκευτικής ανισότητας, κυβερνητικού ελέγχου και λογοκρισίας. Κατεστημένο φιλοσοφικό, το οποίο διακήρυττε σε όλους τους τόνους το τέλος της ιστορίας με την εκπλήρωση της Πρωσικής κοινωνίας, ενώ παράλληλα εκδίωκε τον αντίλογο, όπως στην περίπτωση της αποβολής του δασκάλου και μέντορά του Bruno Bauer.

Ο ακτιβισμός του Marx και οι σκέψεις του σχετικά με την επαναστατική διαδικασία αναπτύχθηκαν και εξελίχθηκαν καθ'όλη τη διάρκεια της ενεργής ζωής του. Επηρεάστηκαν ωστόσο στο μέγιστο βαθμό από τις επαναστατικές πράξεις του εργατικού κινήματος στην Ευρώπη του 1848-49 και κυρίως από την Παρισινή Κομμούνα του 1871.

Δύο κρίσιμα κείμενα για την κατανόηση της επαναστατικής σκέψης του Marx και την παρακολούθηση του λόγου που την αποτυπώνει στο χαρτί, είναι επομένως το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος και Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Γαλλία. Από αυτά, το δεύτερο αντιπροσωπεύει μία πιο ώριμη θεωρητική δήλωση, ενώ το πρώτο αποτελεί πρωτίστως μία νομοτελειακή πρόβλεψη εξελίξεων με ιστορική ερευνητική βάση. Η αλλαγή σκέψης ακολουθεί τις εξελίξεις, καθώς το εργατικό κίνημα έχει πλέον φτάσει στο σημείο της αυθόρμητης δημιουργίας ενός νέου θεσμού: της κοινότητας.

Στην εισαγωγή της επανεκτύπωσης του Μανιφέστου το 1872, αναγνωρίζει την επίδραση της Παρισινής Κομμούνας στην αναθεώρηση των πρώιμων προβλέψεών του:

‘In view of the gigantic strides of Modern Industry since 1848, and of the accompanying improved and extended organization of the working class, in view of the practical experience gained, first in the February Revolution, and then, still more, in the Paris Commune, where the proletariat for the first time held political power for two whole months, this programme has in some details been antiquated.
(Karl Marx, Manifesto of the Communist Party, Preface to the German Edition of 1872)’

Πολύ αργότερα και μετά το θάνατο του Marx, ο Engels θα αναφέρει την Παρισινή Κομμούνα ως τη φωτεινή ενσάρκωση της δικτατορίας του προλεταριάτου, σε μία προσπάθεια να ανασκευάσει τις εντυπώσεις που δημιουργούσε εξαρχής η ορολογία του θεσμού, σε αντίθεση με τη φύση του:

‘Of late, the Social-Democratic philistine has once more been filled with wholesome terror at the words: Dictatorship of the Proletariat. Well and good, gentlemen, do you want to know what this dictatorship looks like? Look at the Paris Commune. That was the Dictatorship of the Proletariat.
(Frederick Engels, Introduction to Karl Marx, The Civil War in France, 1891)’

Το αντικείμενο της επαναστατικής σκέψης του Marx περιστρέφεται εξάλλου γύρω από την εγκαθίδρυση αυτού του θεσμού, όπως αναφέρει στην ιδιωτική επιστολογραφία του:

‘What I did that was new was to prove: 1) that the existence of classes is only bound up with particular historical phases in the development of production, 2) that the class struggle necessarily leads to the dictatorship of the proletariat, 3) that this dictatorship itself only constitutes the transition to the abolition of all classes and to a classless society.
(Karl Marx, Letter to Joseph Weydemeyer)’

Η Παρισινή Κομμούνα αποτέλεσε για τον ίδιο ένα «σημείο εκκίνησης παγκόσμιας ιστορικής σημασίας», μία εμπειρική απάντηση στα ανοικτά ερωτήματα του Μανιφέστου: ποιά θα είναι η μορφή μιας εργατικής κυβέρνησης, πώς θα χρησιμοποιήσει τον κρατικό μηχανισμό για την περαιτέρω ανάπτυξη του σοσιαλισμού, ποιά θα είναι η αντίδραση των υπολοίπων τάξεων στην εγκαθίδρυση μιας εργατικής κυβέρνησης, γιατί απέτυχαν οι προηγούμενες επαναστάσεις; Η Παρισινή Κομμούνα είναι λοιπόν ένα σημαντικό κλειδί για την ουσιαστική κατανόηση της σκέψης και την ανάλυση του λόγου του Marx.

Παρά το γεγονός ότι η Παρισινή Κομμούνα ήταν μία πρωτοφανής μορφή διακυβέρνησης, χωρίς πολιτικό προσανατολισμό, ο συμμετοχικός χαρακτήρας της δίνει την ευκαιρία στο Marx να την οικειοποιηθεί ως σοσιαλιστική, διατυπώνοντας παράλληλα τους οικονομικούς όρους που αποδεικνύουν το κοινό μυστικό:

‘The multiplicity of interpretation to which the Commune has been subjected, and the multiplicity of interests which construed it in their favour, show that it was a thoroughly expansive political form, while all previous forms of government had been emphatically repressive. Its true secret was this: It was essentially a working class government, the produce of the struggle of the producing against the appropriating class, the political form at last discovered under which to work out the economical emancipation of labour. Except on this last condition, the Communal Constitution would have been an impossibility and a delusion. The political rule of the producer cannot co-exist with the perpetuation of his social slavery. The Commune was therefore to serve as a lever for uprooting the economical foundation upon which rests the existence of classes, and therefore of class rule. With labor emancipated, every man becomes a working man, and productive labor ceases to be a class attribute.
(Karl Marx)’

Με το συμμετοχικό χαρακτήρα της, η Παρισινή Κομμούνα αναίρεσε την πολιτική και γραφειοκρατική διαπλοκή που χαρακτήριζε το υφιστάμενο πολίτευμα, χρησιμοποιώντας τα όργανα του συστήματος προς όφελος της κοινότητας:

‘The Commune was formed of the municipal councilors, chosen by universal suffrage in the various wards of the town, responsible and revocable at short terms. The majority of its members were naturally working men, or acknowledged representatives of the working class. The Commune was to be a working, not a parliamentary body, executive and legislative at the same time. Instead of continuing to be the agent of the Central Government, the police was at once stripped of its political attributes, and turned into the responsible, and at all times revocable, agent of the Commune. So were the officials of all other branches of the administration. From the members of the Commune downwards, the public service had to be done at workman's wage. The vested interests and the representation allowances of the high dignitaries of state disappeared along with the high dignitaries themselves. Public functions ceased to be the private property of the tools of the Central Government. Not only municipal administration, but the whole initiative hitherto exercised by the state was laid into the hands of the Commune.
(Karl Marx)’

Η εργατική τάξη είχε πλέον την ευχέρεια να καταλύσει τα διαχρονικά, φυσικά και πνευματικά μέσα εξουσίας του συστήματος, τις δυνάμεις καταστολής και τη θρησκευτική ιδεοληψία:

‘The first decree of the Commune, therefore, was the suppression of the standing army, and the substitution for it of the armed people.

Having once got rid of the standing army and the police - the physical force elements of the old government - the Commune was anxious to break the spiritual force of repression, the "parson-power", by the disestablishment and disendowment of all churches as proprietary bodies. The priests were sent back to the recesses of private life, there to feed upon the alms of the faithful in imitation of their predecessors, the apostles. The whole of the educational institutions were opened to the people gratuitously, and at the same time cleared of all interference of church and state. Thus, not only was education made accessible to all, but science itself freed from the fetters which class prejudice and governmental force had imposed upon it.
(Karl Marx)’

Φυσικά, ένας λαϊκός στρατός κι ένα σοσιαλιστικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι εξίσου, αν όχι ακόμη περισσότερο, ικανά να ασκήσουν φυσική και πνευματική καταπίεση. Αυτό ωστόσο δεν μπορούσε να το προβλέψει ο Marx, καθώς οι υποθέσεις του αφορούν μόνο στην ιδεατή μελλοντική λειτουργία του νέου μοντέλου διακυβέρνησης, προκειμένου να κερδίσει την υποστήριξη των κατοίκων της υπαίθρου και των υπολοίπων αστικών τάξεων. Έτσι, περιγράφεται ένα υποτιθέμενο εθνικό σχέδιο οργάνωσης, σύμφωνα με το οποίο το συμμετοχικό μοντέλο του Παρισιού θα εξελισσόταν σε ένα αποκεντρωμένο μοντέλο αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας:

‘The Paris Commune was, of course, to serve as a model to all the great industrial centres of France. The communal regime once established in Paris and the secondary centres, the old centralized government would in the provinces, too, have to give way to the self-government of the producers.

In a rough sketch of national organization, which the Commune had no time to develop, it states clearly that the Commune was to be the political form of even the smallest country hamlet, and that in the rural districts the standing army was to be replaced by a national militia, with an extremely short term of service. The rural communities of every district were to administer their common affairs by an assembly of delegates in the central town, and these district assemblies were again to send deputies to the National Delegation in Paris, each delegate to be at any time revocable and bound by the mandat imperatif of his constituents. The few but important functions which would still remain for a central government were not to be suppressed, as has been intentionally misstated, but were to be discharged by Communal and thereafter responsible agents.
(Karl Marx)’

Σε μία μακροσκελή, διαδοχική παράθεση παραστατικών μεταφορών, ο Marx περιγράφει πώς το Κοινοτικό Σύνταγμα θα απελευθέρωνε τις κοινωνικές δυνάμεις από τους αιμοδιψείς δυνάστες τους, επιτυγχάνοντας έτσι την πηγαία έκφραση κοινωνικής δικαιοσύνης και την αναγέννηση της Γαλλίας:

‘The Communal Constitution would have restored to the social body all the forces hitherto absorbed by the state parasite feeding upon, and clogging the free movement of, society. By this one act, it would have initiated the regeneration of France.

The Commune would have delivered the peasant of the blood tax - would have given him a cheap government - transformed his present blood-suckers, the notary, advocate, executor, and other judicial vampires, into salaried communal agents, elected by, and responsible to, himself. It would have freed him of the tyranny of the garde champetre, the gendarme, and the prefect; would have put enlightenment by the schoolmaster in the place of stultification by the priest. And the French peasant is, above all, a man of reckoning. He would find it extremely reasonable that the pay of the priest, instead of being extorted by the tax-gatherer, should only depend upon the spontaneous action of the parishioners' religious instinct. Such were the great immediate boons which the rule of the Commune - and that rule alone - held out to the French peasantry.
(Karl Marx)’

Ο λόγος του Marx γίνεται πλέον ακόμη πιο μυθικός, υψώνοντας τη διεθνική διάσταση της επαναστατικής διακυβέρνησης σε αθάνατο σκοπό:

‘If the Commune was thus the true representative of all the healthy elements of French society, and therefore the truly national government, it was, at the same time, as a working men's government, as the bold champion of the emancipation of labor, emphatically international. Within sight of that Prussian army, that had annexed to Germany two French provinces, the Commune annexed to France the working people all over the world.

The Commune admitted all foreigners to the honor of dying for an immortal cause. Between the foreign war lost by their treason, and the civil war fomented by their conspiracy with the foreign invader, the bourgeoisie had found the time to display their patriotism by organizing police hunts upon the Germans in France. The Commune made a German working man its Minister of Labor. Thiers, the bourgeoisie, the Second Empire, had continually deluded Poland by loud professions of sympathy, while in reality betraying her to, and doing the dirty work of, Russia. The Commune honored the heroic sons of Poland by placing them at the head of the defenders of Paris. And, to broadly mark the new era of history it was conscious of initiating, under the eyes of the conquering Prussians on one side, and the Bonapartist army, led by Bonapartist generals, on the other, the Commune pulled down that colossal symbol of martial glory, the Vendome Column.
(Karl Marx)’

Η ηρωική Παρισινή Κομμούνα είχε τους απροσδόκητους, σκιώδεις πρωταγωνιστές της, το γυναικείο πληθυσμό που αφυπνίστηκε από το αληθινό επαναστατικό κάλεσμα και έπαιξε τον κρίσιμο, ανατρεπτικό του ρόλο:

‘On March 18th, the soldiers were ordered by M. Thiers, the head of the reactionary government, to transport the cannon of Paris to Versailles. The milkmaids, who were on the streets before dawn, saw what was afoot and thwarted the treacherous plans of the reactionary government. They surrounded the soldiers and prevented them from carrying out Theirs' orders. Although the men had not yet come into the streets on this early morning, and although the women were not armed, they held their own. As in every real peoples' revolution, new strata of the population were awakened. This time it was the women who were to act first. When reveille was sounded, all of Paris was in the streets. Theirs' spies barely escaped with the information that it was impossible to inform on who the leaders of the uprising were, since the entire population was involved.

On the first day of the Commune, 18 March, women played a crucial role in neutralizing the troops sent by Theirs to seize the cannons of the National Guard. At Montmartre General Lecomte gave the order to fire. At this the women spoke to the soldiers: "Will you fire upon us? On your brothers? Our husbands? Our children?" Faced with this unexpected intervention, the soldiers hesitated. A warrant officer stood in front of his company and shouted: "Mutiny!" Thereupon the 88th battalion fraternized with the crowd. The soldiers arrested their general.
(Karl Marx)’

Ο μυθικός λόγος του Marx ντύνει με θαυμαστή αρχαιοπρέπεια και εισάγει στο ιδεολογικό πάνθεο τις γυναίκες της επανάστασης και τον ακατάπαυστο, ενθουσιώδη μόχθο της γέννησης μίας νέας κοινωνίας, την ίδια στιγμή που ο ανθρωποφάγος εχθρός βρίσκεται προ των πυλών:

‘The real women of Paris showed again at the surface - heroic, noble, and devoted, like the women of antiquity. Working, thinking fighting, bleeding Paris - almost forgetful, in its incubation of a new society, of the Cannibals at its gates - radiant in the enthusiasm of its historic initiative!
(Karl Marx)’

Την εγγενή καλοσύνη και μεγαλοθυμία των επαναστατών, με την άρνηση της Κεντρικής Επιτροπής να οργανώσει επίθεση κατά των Βερσαλλιών, εκμεταλλεύτηκε ο εχθρός με ιδιαίτερο μένος και εκδικητικότητα, ώστε να οδηγήσει τελικά την Παρισινή Κομμούνα στην πτώση:

‘In their reluctance to continue the civil war opened by Theirs' burglarious attempt on Montmartre, the Central Committee made themselves, this time, guilty of a decisive mistake in not at once marching upon Versailles, then completely helpless, and thus putting an end to the conspiracies of Thiers and his Rurals.

If they are defeated only their good nature will be to blame. They should have marched at once on Versailles, after first Vinoy and then the reactionary section of the Paris National Guard had themselves retreated. The right moment was missed because of conscientious scruples. They did not want to start the civil war, as if that mischievous abortion Thiers had not already started the civil war with his attempt to disarm Paris.
(Karl Marx)’

Φυσικά, το ιδεολογικό δράμα θα ήταν ημιτελές εάν δεν συμπληρωνόταν με την υποχθόνια δράση των εσωτερικών εχθρών της επανάστασης. Ξεπεσμένα είδωλα προηγούμενων αγώνων, απολειφάδια της λαϊκής παράδοσης και ξύλινοι πολιτικοί του γλυκού νερού, είναι μονάχα μερικές από τις εκφράσεις που χαρακτηρίζουν τους αντιήρωες του Παρισιού που δεν πρόλαβαν οι ήρωες να ξεκάνουν:

‘In every revolution there intrude, at the side of its true agents, men of different stamp; some of them survivors of and devotees to past revolutions, without insight into the present movement, but preserving popular influence by their known honesty and courage, or by the sheer force of tradition; others mere brawlers who, by dint of repeating year after year the same set of stereotyped declarations against the government of the day, have sneaked into the reputation of revolutionists of the first water. After March 18, some such men did also turn up, and in some cases contrived to play pre-eminent parts. As far as their power went, they hampered the real action of the working class, exactly as men of that sort have hampered the full development of every previous revolution. They are an unavoidable evil: with time they are shaken off; but time was not allowed to the Commune.
(Karl Marx)’

Έτσι, η πολιτική ανωριμότητα και η έλλειψη ικανής ηγεσίας που ανέτρεψαν την πρόσκαιρη επιτυχία μίας κοινωνικής επανάστασης του 19ου αιώνα, μεταγράφηκαν στα χέρια του Marx με όρους εποποιίας. Ο Χαμένος Παράδεισος όμως υπήρξε.