Επίλογος

Το μυθολογικό σενάριο του μαρξισμού δεν διαθέτει μόνο σκόπιμη δραματικότητα, αλλά είναι επίσης αντιπροσωπευτικό του μεγάλου ευρωπαϊκού ρεύματος της σκέψης και της κυριαρχίας του συναισθήματος που αποκαλείται ρομαντισμός.

Όπως οι υπόλοιπες νοητικές κατασκευές της κοινωνικής ουτοπίας, της εκκοσμικευμένης μεσσιανικής σωτηρίας που ακολούθησαν τη Γαλλική Επανάσταση, ο μαρξισμός εκφράζεται με όρους ηρωικού έπους. Αφηγείται την πρόοδο του ανθρώπου, την πολιτισμική ρήξη του με το φυσικό κόσμο και τη βαθιά δυσφορία που αυτή η ρήξη άφησε στη ψυχή του, τη γέννηση της συνείδησής του και τη μετάβαση από τη σκλαβιά στο μελλοντικό βασίλειο της απόλυτης ατομικής ελευθερίας. Ο μαρξισμός μεταφράζει τη μυθολογία της πτώσης του ανθρώπου, του προπατορικού αμαρτήματος και της εσχάτης απολύτρωσης, με όρους ιστορικούς και κοινωνικούς.

Ο ίδιος ο Marx υποδεικνύει την ταύτιση του ρόλου του με το ρόλο του Σίσυφου. Κουβαλώντας το καταστροφικό αλλά συγχρόνως εξαγνιστικό δώρο της κοινωνικής συνείδησης, τουτέστιν την υλιστική αντίληψη για την οικονομική και κοινωνική δύναμη της ιστορίας, ο Marx θα οδηγήσει τη σκλαβωμένη ανθρωπότητα στη νέα αυγή της ελευθερίας.

Ο άνθρωπος υπήρξε κάποτε αθάνατος και απαλλαγμένος από κάθε εκμετάλλευση. Ποιό σκοτεινό σφάλμα, ποιό ζοφερό έγκλημα στάθηκε η αιτία για να πέσει σε δυσμένεια; Σε όλες τις μεγάλες μυθολογίες, η φύση του προπατορικού αμαρτήματος παραμένει σκοτεινή και προβληματική. Πώς γεννήθηκε η δουλεία; Ποιά είναι η καταγωγή του συστήματος του ταξικού διαχωρισμού; Η απάντηση του Marx παραμένει αδιαφανής.

Ο Marx είναι θαυμαστής του μεγαλείου της αρχαίας Ελλάδας. Θεωρεί τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό ως την κορωνίδα του ανθρώπου στον καλλιτεχνικό, φιλοσοφικό, ποιητικό, ακόμη και στον πολιτικό, ως ένα σημείο, τομέα. Γνωρίζει παράλληλα το σύστημα της δουλείας και την πρωτόγονη ανάπτυξη της αρχαίας ελληνικής οικονομίας. Πώς συμβιβάζονται επομένως οι απόψεις του για τις οικονομικές συνθήκες της ανθρώπινης ευημερίας με τις γνώσεις του για την αρχαία ελληνική ιστορία;

Η απάντηση είναι ότι αντιφάσκει και ουδέποτε επιχειρεί να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσά τους. Τη μία στιγμή γράφει για την απόλυτη υπεροχή και αιώνια ανωτερότητα της αρχαίας Ελλάδας, ενώ την επόμενη υποστηρίζει πως ολόκληρη η ιστορία του ανθρώπου είναι μια μεγάλη πορεία προς την ελευθερία και την πρόοδο.

Ο Marx μάς διδάσκει ότι μόνο με τη φεουδαρχία, το πέρασμα από τη φεουδαρχία στον μερκαντιλισμό και, αργότερα, στον καπιταλισμό, αποκτά αξιοπιστία η επική ανάλυσή του. Όμως τα πρώιμα γραπτά του (Χειρόγραφα του 1844) δείχνουν πόσο μυθική ήταν η εικόνα του για τη χαμένη αθανασία και αθωότητα του ανθρώπου. Σαν άλλος Ησαΐας, περιγράφει τον Κήπο της Εδέμ: «Αν θεωρήσουμε τον άνθρωπο σαν άνθρωπο, και τη σχέση του προς τον κόσμο ανθρώπινη, τότε η αγάπη μπορεί να ανταλλαγεί μόνο με αγάπη, η εμπιστοσύνη μόνο με εμπιστοσύνη» (KarlMarx)

Πρόκειται για το μύθημα της ανθρώπινης κοινωνίας όπως θα έπρεπε να είναι. Αντ’αυτού, ο άνθρωπος κουβαλάει στο νου και στο σώμα του το μόνιμο σύμβολο της πτώσης του. Ποιό είναι αυτό το σύμβολο; Το ότι ο άνθρωπος ανταλλάσσει χρήματα, αντί για αγάπη και εμπιστοσύνη: «Το χρήμα είναι η αλλοτριωμένη ικανότητα του ανθρώπινου γένους» (KarlMarx)

Το χρήμα είναι η αλλοτρίωση της ανθρώπινης υπόστασης, ο βράχος του Σίσυφου· μια φρικτή καταδίκη, εάν αναλογιστούμε το όραμα της αληθινής αθωότητας. Αυτή η αίσθηση μιας μακρινής καταστροφής, μιας κοσμικής ατίμωσης, μιας απώλειας της θεϊκής εύνοιας, μας παρουσιάζεται με όλη τη δύναμη του τρόμου που προκαλεί μέσα από το μαρξιστικό όραμα, όπως και στα έργα The Rime of the Ancient Mariner του Coleridge και Der Ring des Nibelungen του Wagner.

Η ανάγκη για εξήγηση, για μια ιστορική τοποθέτηση, γίνεται ακόμη πιο πιεστική. Πού συνέβη αυτό το φοβερό γεγονός; Πού σφάλαμε; Γιατί εξοστρακιστήκαμε από τον Κήπο της Εδέμ; Είναι μάταιη όμως η προσδοκία μίας ικανοποιητικής απάντησης. Όπως ο Rousseau, ο Blake ή ο Wordsworth, έτσι και ο Marx υιοθετεί ασυνείδητα το ρομαντικό μύθημα της χαμένης νεότητας του ανθρώπου: «για την κοινωνική παιδική ηλικία της ανθρωπότητας, όπου η ανθρωπότητα ξεδιπλώνεται σε όλο της το κάλλος» (KarlMarx)

Μολονότι δεν απαντά στο ερώτημα της αρχικής καταστροφής, ο Marx σπεύδει να μας πει τα πάντα για το μεθαύριο, για το μαρασμό του κράτους και για την ευτυχισμένη ζωή της ανθρωπότητας σε έναν αταξικό κόσμο, χωρίς οικονομική καταπίεση, χωρίς φτώχεια, χωρίς πολέμους. Στο όνομα αυτής της υπόσχεσης αθανασίας, θυσίασαν τη ζωή τους γενιές ιδεαλιστών ριζοσπαστών και επαναστατών.

Στο όνομα του μυθήματος του επίγειου παραδείσου ως ιστορικού πεπρωμένου του ανθρώπου, οι σχισματικοί, οι αιρετικοί και οι υπονομευτές υπέστησαν απερίγραπτες διώξεις. Καθώς ακόμη και ο πιο βάναυσος απολυταρχισμός μπορούσε να ερμηνευτεί ως αναγκαίο μεταβατικό στάδιο από την πάλη των τάξεων στην ουτοπία, βρέθηκαν έμφρονες άντρες και γυναίκες πρόθυμοι να υπηρετήσουν το σταλινισμό.

Η κατανόηση αυτής της στάσης είναι εφικτή μόνο υπό το πρίσμα ενός μεσσιανικού οράματος, όπου ο πιστός υπομένει το μαρτύριο διότι το πεπρωμένο τον οδηγεί στον προφητικό δρόμο της ανάστασης και το βασίλειο της ελευθερίας. Η προσδοκία της απολύτρωσης πυροδοτεί έτσι τη φαντασία με κάθε νέα ελπιδοφόρα εμπειρία, πολύ περισσότερο από τα ιστορικά γεγονότα αυτά καθαυτά. Το Παρίσι και η Πράγα του 1968 και το Πολυτεχνείο του 1973 τροφοδοτούνται από την άσβεστη φλόγα της εσωτερικής ελπίδας και γίνονται μυθικά πεδία μάχης.

Το μεσσιανικό όραμα ολοκληρώνεται με τον Προφήτη του και τα κανονιστικά κείμενα που κληροδοτεί ο σημαντικότερος Απόστολος στους πιστούς· με τη σχέση του Marx με τον Engels, τη μετά θάνατον ολοκλήρωση του Κεφαλαίου και τη σταδιακή δημοσίευση των πρώιμων ιερών κειμένων. Έτσι, δεν είναι παρά φυσική επωδός το ιστορικό των άγριων συγκρούσεων ανάμεσα στους ορθόδοξους κληρονόμους του δασκάλου και τους αιρετικούς, σε μια ατέρμονη συνέχεια διασπάσεων από την εποχή των Μενσεβίκων, μέχρι τον Trotsky και τον Mao. Κάθε φορά που μία νέα ομάδα αιρετικών αποσχίζεται, βροντοφωνάζει: «Κοιτάξτε! Εμείς κατέχουμε το αληθινό μήνυμα του δασκάλου! Ακούστε μας! Τα ιερά κείμενα έχουν διαφθαρεί! Εμείς κρατάμε το Ευαγγέλιο! Αγνοήστε την κεντρική εκκλησία!»

Το εύρος της μελέτης φτάνει ως εδώ.

Η μαρξιστική μυθολογία όμως εκτείνεται πολύ μακρύτερα· στην εικονογραφία της, με το κόκκινο άστρο και τις γνώριμες μυθικές φιγούρες του Marx, του Lenin, του Mao, του Che και εσχάτως του Chávez· στα επιτελεστικά έργα της, με τις κινηματογραφικές ταινίες, τις όπερες και τα μπαλέτα να αναβιώνουν τη μυθική δράση των ηρώων της, ιστορικών και μη· στη συμβολική της, με τις χειρονομίες και τις μνημειακές προσεγγίσεις στην υλική και άυλη μυθική κληρονομιά της. Πάνω και πριν από όλα όμως, ακούγεται ο μυθικός λόγος του Marx, να προσφέρει συμβόλαιο με το μέλλον.